Descartes

Höfundur : kritor

"Je pense, donc je suis"

Hugur mannsins er sannarlega öflugt verkfæri - en álíka hættulegt og beittur hnífur í höndum barns.

Það ber að fara afar gætilega með þetta verkfæri sem er svo frumstætt og þróað í senn, að það getur kallað fram fortíð eða hannað framtíð (sem er sjaldnast raunsæ), verkfæri sem hefur tilhneigingu til að vera í vörn eða sókn, verkfæri sem að óskákuðu heldur að það sjálft sé þú, verkfæri sem er samt svo magnað að það má nota það til að finna upp stórkostlega hluti!

Jú, hugurinn er öflugt og brúklegt verkfæri líkt og vel brýndur hnífur eða öxi í höndum útskurðarmeistara. Hugurinn er hins vegar stórhættulegur ef hann fær að valsa um rann þinn taumlaust að þér ómeðvituðum kæri lesandi, og getur þannig orðið rót alls þess vanda sem mannkynið á við að glíma.

Svolítið stór fullyrðing ekki satt? Hvað er það sem stendur að baki þess að heyja stríð? Hugur mannsins. Hvað er það sem flokkar og aðgreinir manneskjur uns þær eru minna virði en hlutir, og það virðist fullkomlega réttlætanlegt að lítil börn svelti? Svarið er aftur "hugur mannsins", ef vel er að gáð.

"Cogito, ergo sum", var bjarghyggja René Descartes - merkilegs heimspekings sem uppi var á 17. öld. Þýtt á íslensku : "Ég hugsa, því er ég".

Descartes setti þetta fyrst fram í "Orðræðu um aðferð" (Discours de la méthode pour bien conduire sa raison, et chercher la verité dans les sciences) sem kom fyrst út á móðurmáli hans frönsku árið 1637. Upphaflega var yrðingin "je pense, donc je suis" - "ég hugsa, þess vegna er ég", og var liður í hugsaðri tilraun Descartes sem snerist um frumspeki. Descartes þýddi ritið á latínu, tungumál fræðamanna þess tíma, sem þá gerði ritið aðgengilegra "alþjóðlega"- svipað og enska gerir í dag.

Þessi setning Descartes hefur villt um fyrir mörgum síðan hann setti hana fram - villt um segir sá er hér ritar, vegna þess að egó hugarins hefur sjálfmiðaða tilhneigingu til þess að taka yrðingu Descarte sem óyggjandi sönnun fyrir eigin mikilvægi, enda sá sem hugsar fyrir þig. Sá sem mælir yrðingu Descarte og er ómeðvitaður, mælir yrðinguna einungis í gegnum egó sjálfmiðaðs hugar síns. Sá sem ætlar að nota orð Descartes, skyldi lesa Descartes, og gæta þess að skilja hvað býr að baki orða þessa stórmerka heimspekings.

Algeng rökvilla sem hætt er við að margir falli í þegar þeir lesa eða heyra setningu Descartes staka og úr samhengi, snýst um tilhöfðun setningarinnar til sjálfmiðaðs hugar flestra ómeðvitaðra manneskja. Fyrir hina ómeðvituðu manneskju sem stjórnast af verkfæri sínu huganum, verður seting Descartes að tilvistarlegri sönnun þess að hann sjálfur (hugur viðkomandi), sé það eina sem sé til - að hugur þinn sért Þú.

Þetta er ekki svo, og þessi merking er ekki sú sem Descartes lagði út með. Descartes notaði þessa setningu sem fullvissu fyrir "skýrri og greinilegri" þekkingu, þeirri einu sem hann gat verið viss um að væri sannleikur, að hann væri til sem hugsandi vera.

Hugur þeirra sem eru ómeðvitaðir, tekur hins vegar þessa setningu sem sönnun eigin mikilvægis. En það er ekki það sem Descartes meinti.

Hver er það sem kýs að hugsa? Hver er þessi ég sem hugsar í setningu Descartes?

Það að "vera" á við um svo margt. Það má sem dæmi benda á lifandi "verur" eins og tré, þótt tré falli vart undir skilgreininguna "veru" í hinum þrengsta skilningi. Það er nokkuð ljóst að lífveran tré hugsar ekki í neinum venjulegum skilningi. Eru tré þá ekki? Tré og plöntur hugsa ekki en eru samt. Fiskar hugsa líklega ekki en eru samt. Skordýr hugsa líklega ekki en eru. Sá er hér ritar, og sívaxandi fjöldi fólks, leggur sig fram við að hugsa "minna", en þeim mun meira meðvitað og skipulegar en þeir gerðu áður, en halda samt áfram að "vera". Þeim er hér ritar gegnur einmitt betur að vera eftir því sem hann nær betra valdi á að vinsa úr og hemja stjórnlausar hugsanir sínar.

Stjórnlaus hugur (ego) er hættulegt verkfæri. Hugurinn elskar að slá um sig með "snjöllum" tilvitnunum. Það er enn betra ef tivitnunin er hjúpuð dulúð hins gamla og nú lítt brúkaða tungumáls latínu. Þá hefur sá sem getur vitnað á latínu forskot yfir þann sem ekki skilur tilvitnunina, einmitt vegna þess að hún er á útdauðu tungumáli hjúpuðu "gáfum hinna fornu snillinga".

Dictum latine, altum sonatur.

Það sem er sagt á latínu, hljómar gáfulega.

Gættu hugar þíns kæri lesandi, þú verður að stjórna honum, annars stjórnar hann þér.

.